برهان و تأویل دو روی روش تفسیری ابن‌سینا

نوع مقاله: علمی- مروری

نویسنده

استادیار گروه علوم قرآن و حدیث دانشگاه خوارزمی

10.30497/ap.2020.75345

چکیده

یکی از گرایش ­های تفسیری مورد توجه مفسّران در فهم قرآن، تفسیر فلسفی است. تکیه بر اصول عام فلسفی و بهره‌گیری از استدلال­ های برهانی، مهمترین ویژگی­ تفسیرهای فلسفی به ­شمار می ­آید. با مرور در جریان فکر فلسفی درمی‌یابیم که ابن‌سینا نخستین فیلسوف مسلمانی بوده که به معنای مصطلح تفسیر، بر برخی آیات‌ و سوره‌های‌ قرآن تفسیر نوشته است. باور به ماهیت معرفت­ شناسانۀ وحی و از سنخ ادراکات یقینی دانستن آن، تکیه بر جایگاه قرآن به‌مثابۀ منبع معرفت و تبیین باطنی از آیات، مهم­ترین مبانی ابن‌سینا در تفسیر قرآن است. حضور آیات قرآنی در نظام فلسفی ابن‌سینا گاه به‌عنوان دلیل، گاه استشهاد و گاه اقتباس است. با تعمّق در آثار تفسیری ابن‌سینا درمی ­یابیم که تبیین ­های وی از قرآن را نه می ­توان یکسره تفسیر به معنای مصطلح نامید و نه سراسر تأویل تطبیقی. او در تبیین کلام وحی گاهی با توجه به قواعد صحیح و منابع معتبر تفسیری، با روشی برهانی به تفسیر قرآن می ­پردازد؛ گاهی نیز با روش تأویلی به تحمیل دیدگاه­ها­ و اندیشه ­های فلسفی خویش بر آیات قرآن روی می­ آورد که در مواردی مصداقی از تفسیر به رأی محسوب می­ شود. در پژوهش حاضر پس از تبیین رویکردهای دوگانه در ارزیابی تفاسیر فلسفی، ضمن استخراج مبانی تفسیری ابن‌سینا، بر مبنای معیارهای تفسیرپژوهی به روش­ شناسی آثار تفسیری وی خواهیم پرداخت.

کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله [English]

Argument and gloss of two aspects of Ibn Sina's interpretive method

نویسنده [English]

  • Abdollah Mirahmadi

Assistant Professor Quran and Hadith Sciences in kharazmi University

چکیده [English]

One of the interpretive tendencies of commentators to understand the Qur'an is philosophical interpretation. The most important feature of philosophical commentary is the reliance on general philosophical principles and the use of definite arguments. As we read through the course of philosophical thought, Ibn Sina was the first Muslim philosopher to write commentary on some verses and suras of the Qur'an in the sense of the exegesis. Considering the epistemological nature of the revelation, relying on the position of the Qur'an as the source of knowledge and the esoteric explanation of the verses are the most important foundations of Ibn Sina in the interpretation of the Qur'an. The presence of Qur'anic verses in Ibn Sina's philosophical system is sometimes adapted as a reason, sometimes as a confession and sometimes as a reason. By delving into Ibn Sina's exegetical works, we find that his explanations of the Qur'an can not be termed as interpretations in the absolute sense, nor in the whole of comparative interpretation. In interpreting the Word of Revelation, he sometimes interprets the Qur'an in a rational way, using the correct rules and interpretative sources. Sometimes he uses a comparative interpretation to impose his philosophical views on the Qur'anic verses, which in some cases constitute an exegesis of the interpretation of the vote. In the present study, after explaining the dual approaches in evaluating philosophical commentaries, while extracting Ibn Sina's interpretive foundations, we will study the methodology of his interpretive works based on the interpretation criteria of the study.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Ibn Sina
  • Philosophical Commentary
  • Interpretative Principles
  • Rational Method of Argumentation
  • Adaptive Interpretative Method
قرآن کریم

ابن‌سینا، حسین‌بن‌عبدالله(1326). تسع رسائل فی الحکمه و الطبیعیات، قاهره، دارالعرب.

ــــــــــــــ(1425هـ). جامع البدائع، تحقیق محمدحسن اسماعیل، بیروت، دارالکتب العلمیه.

 ــــــــــــــ (1400هـ). رسائل ابن‌سینا، قم: انتشارات بیدار.

ــــــــــــــ(1427هـ). رسائل ابن‌سینا فی تفسیر القرآن در مجموعه تراث الشیعه القرآنی، تحقیق محسن بیدارفر، اعداد و اشراف محمدعلی مهدوی­راد، و فتح­الله نجارزادگان، و علی فاضلی، قم: مکتبه التفسیر و علوم القرآن.

ــــــــــــــ(1382). رساله الاضحویه فی المعاد، تهران: شمس تبریزی.

 ــــــــــــــ (1404هـ). الشفاء(الالهیات)، تصحیح سعید زائد، قم: مکتبه آیه الله المرعشی.

ــــــــــــــ(1363). المبدأ و المعاد، به کوشش عبدالله نوری، تهران: مؤسسه مطالعات اسلامی.

ــــــــــــــ(1379). النجاه من الغرق فی بحر الضلالات، تهران: انتشارات دانشگاه تهران.

ارسطو(1369). درباره نفس، (ترجمه علیمراد داودی)، تهران: انتشارات حکمت.

انصاری، مرتضی(1420هـ). فرائد الأصول، قم: مؤسسه‌ النشر الاسلامی.

ایازی، سید محمدعلی(1373). المفسرون حیاتهم و منهجهم، تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی.

جوادی آملی، عبدالله(1388). تفسیر تسنیم، قم: نشر اسراء.

حاجیان، مهدی(1393). «روش تفسیر نزد ابن­سینا و مقایسه آن با ابوحامد غزالی»، فصلنامه حکمت سینوی، 18 (51)، 37-56.

حکمت، علی اصغر(1384). تفاسیر ابوعلی سینا از قرآن مجید(مجموعه مقالات)، جشنامه ابن‌سینا، تهران: انجمن آثار و مفاخر فرهنگی.

خرمشاهى، بهاءالدین(1377). دانشنامه قرآن و قرآن­پژوهی، تهران: انتشارات دوستان.

دیرباز، عسکر و محمد اسعدی(1394). جریان تفسیر فلسفی در کتاب آسیب­شناسی جریان­های تفسیری، به­کوشش محمد اسعدی، قم: پژوهشگاه حوزه و دانشگاه.

ذهبی، محمدحسین(1396). التفسیر و المفسرون، بیروت، دار احیاء التراث العربی.

رضایی اصفهانی، محمدعلی(1381). «تفسیر عقلی روشمند قرآن»، فصلنامه قبسات، 7 (23)، 120-133.

سراج، شمس­الله و حسن رهبر(1392). «منزلت عرفان و قرآن در مقایسه با عقل در اندیشۀ ابن‏سینا»، فصلنامه آموزه­های فلسفۀ اسلامی، 8 (12)، 83-100.

شاکر، محمدکاظم(1376). روشهاى تأویل قرآن‏، قم: دفتر تبلیغات اسلامى‏.

شریف، میان­محمد(1367). تاریخ فلسفه در اسلام، تهران: مرکز نشر دانشگاهی.

طباطبایی، سید محمدحسین(1417هـ). المیزان فی تفسیر القرآن‏، قم: مکتبه النشر الإسلامی‏.

طوسی، خواجه نصیرالدین(1375). شرح الاشارات و التنبیهات، قم: نشرالبلاغه.

عابدی، احمد و سیدمحمود طیب­حسینی(1396). تفسیر فلسفی در کتاب تفسیرشناسی؛ مبانی، منابع، قواعد، روش­ها و گرایش‌ها، قم: پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی.

عاصی، حسن(1403هـ). التفسیر القرآنی و اللغه الصوفیه فی فلسفه ابن‌سینا، بیروت، المؤسسه الجامعه للدراسات و النشر و التوزیع.

علوی­مهر، حسین(1381). روشها و گرایشهاى تفسیرى، قم: انتشارات اسوه.

علی­محمدی، محمد(بی­تا). «تأویلات فلسفی ابن‌سینا»، مجموعه مقالات همایش بین­المللی ابن‌سینا، بی­نا.

محمدی، ناصر(1392). «مبانی و روش تفسیری ابن‌سینا»، دوفصلنامه پژوهشنامه تفسیر و زبان قرآن، 1 (2)، 101-114.

مطهری، مرتضی(1354). سیری در نهج البلاغه، تهران: صدرا.

معرفت، محمدهادی(1377). التفسیر و المفسرون فی ثوبه القشیب، مشهد، الجامعه الرضویه للعلوم الإسلامیه.

ملایری، موسی(1393). تبیین فلسفی وحی از فارابی تا ملاصدرا، قم: کتاب طه.

مهدوی، یحیی(1333‌). فهرست نسخه­های مصنفات ابن‌سینا، تهران: انتشارات دانشگاه تهران.

ناصرخسرو، ابومعین(1338). خوان الاخوان، تهران: انتشارات کتابخانه بارانی.

ــــــــــــــ(1348). وجه دین، تهران: انتشارات طهوری.

نجات­بخش اصفهانی، علی(بی­تا). «مبانی فکری و فلسفی ابوعلی سینا»، مجموعه مقالات همایش بین­المللی ابن‌سینا، بی­نا.

نصر، سیدحسین(1376). «قرآن و حدیث منبع و الهام­بخش فلسفۀ اسلامی» (ترجمه محمد محمدرضایی)، مجله نامه مفید، 3 (12)، 4-18.

نصر اصفهانی، محمد؛ شانظری، جعفر و امامی ‌جمعه، سیدمهدی(1396). «ابن‌سینا و نقش متافیزیک در هرمنوتیک دینی»، مجله متافیزیک، 9 (24)، 69-94.

وکیلی، هادی؛ گودرزی، پریسا و امانی، محبوبه(1391). «تفسیر آیۀ نور از منظر ابن‌سینا و داراشکوه»، فصلنامه حکمت