انفعال و عواطف انسانی در مواجهه با آثار هنری بر مبنای حکمت سینوی

نوع مقاله : علمی ـ پژوهشی

نویسندگان

1 دانشجوی دکتری حکمت هنر دینی، دانشگاه ادیان و مذاهب، قم، ایران

2 استاد تمام فلسفه و حکمت اسلامی دانشگاه الزهراء(س)،تهران، ایران

3 استادیار، گروه هنراسلامی، دانشگاه شاهد، تهران، ایران.

چکیده

ارتباط میان انفعال و عواطف انسانی با صور گوناگون هنر ازجمله مباحث موردتوجه در فلسفۀ اسلامی است و تخیل قوی و ایجاد عواطف نفسانی، دو مؤلفۀ اصلی لحاظ­شده در تعاریف فلاسفۀ مسلمان از انواع هنر هستند. ابن‌سینا نیز ازجمله فلاسفه‌ای بوده که به این ‌موضوع اهتمام داشته است. با عنایت به این مسئله، مقالۀ پیشِ­روی با رویکرد توصیفی- تحلیلی نگاشته شده و پرسش‌ اصلی مطرح ­شده در آن بدین شرح است که ازنظر ابن‌سینا در مواجهه با اثر هنری، چه انفعال نفسانی یا عواطفی در انسان ایجاد می‌شود. به ­دنبال آن، دو پرسش فرعی بدین شرح نیز در این پژوهش موردنظر بوده ­اند: چه عواملی باعث ایجاد این انفعالات نفسانی می‌شوند و چه ارتباطی میان انفعال نفس و حدوث عواطف یا احساس و ادراک اثر هنری وجود دارد؟ شایان ذکر است که در حکمت سینوی، حالاتی متفاوت مانند قبض و بسط، تعجب و حیرت، و نشاط و حزن از انواع انفعال نفس برشمرده شده ­اند و بررسی آثار ابن‌سینا نشان می‌دهد انفعال درنتیجۀ تعامل سه عامل صورت یا ترکیب‌بندی، محاکات و طبع انسان به­ وجود می‌آید. این عواطف درپی ادراک اثر پدید می‌آیند؛ از این روی، دارای ابعاد شناختی هستند و می‌توان آن­ها را راهی برای شناخت معنا و حتی معیاری برای زیبایی اثر قلمداد کرد.

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله [English]

Emotions in Response to Artworks According to Ibn Sina's Philosophy

نویسندگان [English]

  • Maryam kheradmand 1
  • Zohreh Tavaziani 2
  • Khashayar Qazizadeh 3
1 PhD student department of Philosophy of Religious Art/ University of Religions and Denominations (URD)
2 Full Professor, the Department of Islamic Philosophy and Theology, Alzahra University
3 Assistant Professor, the Department of Islamic Art, Shahed University,
چکیده [English]

One of the issues studied by Muslim philosophers is the effect and emotions in response to various forms of artwork. The nature of these experiences and specifically how emotions in the arts are perceived and represented on a subjective, bodily, and evaluative level is a heavily debated issue.To arouse emotions and imagination are the main features that define an artwork in Avicennian philosophy. Thus, through a comparative- descriptive study, we aim to address the raised questions: what kinds of emotions aroused in facing a work of art? What factors evoke emotions? How emotions interact with the perception and judgment of the artworks and their beauty? In his works, Ibn Sina mentions different types of emotion that work of art can elicit e.g. positive experience including joy and pleasure and negative emotions negative emotions of fear, anger or disgust as well as confusion and bewilderment, happiness, etc. Studying his works reveals that the collaboration of the three factors of form, imagination, and human nature evokes emotions. Moreover, emotions in the arts affect us on a subjective and bodily level which influences aesthetic evaluations emotions in concert with cognition are ways to understand the meaning and judge the beauty and value of a work of art.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Effects and emotions
  • Artistic forms
  • Ibn Sina
  • Aesthetic experience
ابن‌سینا، حسین بن عبدالله (1385). النجاة من الغرق فی بحر الضلالات (یحیی یثربی، مترجم). قم: مؤسسۀ بوستان کتاب.
ابن‌سینا، حسین بن عبدالله (1388). الإشارات و التنبیهات (جلد 1). تهران: سروش.
ابن‌سینا، حسین بن عبدالله (1393). جوامع علم موسیقی (عبدالله انوار، مترجم). همدان: بنیاد علمی و فرهنگی بوعلی­سینا.
ابن‌سینا، حسین بن عبدالله (1400ق). رسائل (یک‌جلدی شامل فعل‌وانفعال/ رسالة فی العشق). قم: بیدار.
 ابن‌سینا، حسین بن عبدالله (1404ق‌). الشفاء (الإلهیات‌) (جلد 1). قم: کتابخانۀ عمومی آیت‌الله مرعشی نجفی.
ابن‌سینا، حسین بن عبدالله (1405ق). الشفاء (المنطق). قم: کتابخانۀ عمومی آیت‌الله مرعشی نجفی.ابن‌سینا، حسین بن عبدالله (2007م). کتاب المجموع أو الحکمة العروضیة. بیروت: دارالهادی.
ارسطو (1343). فن شعر (عبدالحسین زرین‌کوب، مترجم). تهران: بنگاه ترجمه و نشر کتاب.
افلاطون (1390). جمهور (فؤاد روحانی، مترجم). تهران: علمی و فرهنگی.
تاتارکویچ، ووادیسواف (1392). تاریخ زیباشناسی (سید جواد فندرسکی، مترجم) (جلد 1). تهران: نشر علم.
جبر، فرید؛ دغیم، سمیح؛ العجم، رفیق؛ و جهامى، جیرار (1996م). موسوعة مصطلحات علم المنطق عند العرب. بیروت: مکتبة لبنان.
جعفری، سجاد (1373). فرهنگ معارف اسلامی (جلد 1). تهران: کوروش.
ضیمران، محمد (1398). فلسفۀ هنر ارسطو. تهران: مؤسسۀ تألیف، ترجمه و نشر آثار هنری متن.
فارابی، ابونصر محمد بن محمد (1375). موسیقی کبیر (آذرتاش آذرنوش، مترجم). تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی.
فارابی، ابونصر محمد بن محمد (1408ق). المنطقیات (جلد 1). قم: کتابخانۀ عمومی آیت‌الله مرعشی نجفی.
فارابی، ابونصر محمد بن محمد (1995م). آراء اهل مدینة فاضلة و مضاداتها. بیروت: مکتبة الهلال.
لوینسون، جرولد (1399). مسایل کلی زیباشناسی (قسمت دوم) (فریبرز مجیدی، مترجم). تهران: مؤسسۀ تألیف، ترجمه و نشر آثار هنری متن.
مصطفوی، نفیسه (1399). «ترابط انشراح صدر و عرفان و هنر در اندیشۀ ابن‌سینا و ملاصدرا». حکمت سینوی، 64، 175-196.
مفتونی، نادیا (1397). «ربط و نسبت مفاهیم زیبایی و عشق نزد بوعلی و سهروردی». فلسفه و کلام اسلامی، 51(2)، ٢٧٩- ٢٩٥.
نصیرالدین طوسی، محمد بن محمد (1389). اساس الإقتباس. تهران: فردوس.
نصیرالدین طوسی، محمد بن محمد (1403ق). شرح الإشارات و التنبیهات (جلد 2). قم: دفتر نشر الکتاب.
هاشم‏نژاد، حسین (1396). «مبانی فلسفی هنر در آثار ابن‌سینا». جاویدان خرد، 32، 227-246.
یوسف‌ثانی، سید محمود (1396). بوطیقای ارسطو به­روایت حکمای اسلامی. تهران: مؤسسۀ پژوهشی حکمت و فلسفۀ ایران.